ხამურაბის კანონები

Resumen

ხამურაბის კანონების კრებული მისი 43-წლიანი მეფობის ბოლოს, დაახლოებით ქ.წ. 1792-1750 წლებში შეიქმნა. მან, როგორც ბაბილონის პირველი დინასტიის მეექვსე მმართველმა, შექმნა ვრცელი და ძლიერი სახელმწიფო, რთული და დახვეწილი სამთავრობო და სამხედრო ბიუროკრატია, რათა იმპერია ეფექტურად ემართა. ხამურაბიმ დაამარცხა ძლევამოსილი მოწინააღმდეგე სამეფოები და გაავრცელა თავისი პოლიტიკური და დიპლომატიური გავლენა მთელ ძველ ახლო აღმოსავლეთში. მეფობის მეორე წელს ხამურაბიმ სამართლიანობა დაამყარა ქვეყანაში, რასაც მოწმობს მისი მმართველობის აღმნიშვნელი ფორმულაც: „წელი, როდესაც ხამურაბიმ დაამყარა სამართლიანობა მიწაზე“.

ხამურაბის კანონები ყველაზე ვრცელი და კარგად ორგანიზებული სამართლებრივი კრებულია. იგი ეყრდნობა ადრინდელი კანონების ტრადიციებს და, უდავოდ, გავლენა მოახდინა შემდგომ კანონმდებლობაზე. კრებული შედგება: ა) პროლოგის, ბ) 275-დან 300-მდე კანონისა და გ) ეპილოგისგან.

ა) პროლოგი რამდენიმე ძირითად თემას აერთიანებს:

ღმერთების ნება და ხამურაბის რჩეულობა: პროლოგის დასაწყისი ხაზს უსვამს, რომ ხამურაბიმ ძალაუფლება უზენაესი ღვთაებებისგან – ანუსგან, ენლილისგან და მარდუქისგან – მიიღო. ეს მისი მმართველობის ღვთაებრივ ბუნებასა და ლეგიტიმურობაზე მიუთითებს.

მისიის განცხადება: ხამურაბი აცხადებს თავის მთავარ მისიას: სამართლიანობის დამკვიდრება, ბოროტების აღმოფხვრა და სუსტების დაცვა ძლიერების ჩაგვრისგან.

მმართველის მიღწევები და დამსახურებები: პროლოგი ვრცლად აღწერს ხამურაბის მიერ სხვადასხვა ქალაქში განხორციელებულ საქმეებს. ის საკუთარ თავს წარმოაჩენს, როგორც შემოქმედს და აღმშენებელს: მან აღადგინა და განაახლა ტაძრები, როგორიცაა ექურის ტაძარი ნიფურში, ესაგილას ტაძარი ბაბილონში და მრავალი სხვა; მწყემსს და მფარველს: ის ზრუნავდა ხალხზე, უზრუნველყოფდა მათ წყლით, საკვებით და მშვიდობით; მეომარს და დამპყრობელს: იგი მრისხანე გველეშაპად არის მოხსენიებული, რომელმაც დაიმორჩილა მტრები და გააფართოვა იმპერია.

მემკვიდრეობა და სოციალური პასუხისმგებლობა: პროლოგი სრულდება იმით, რომ ხამურაბი ხალხისთვის კანონისა და სამართლიანობის დასადგენად ღვთაება მარდუქმა აირჩია. ამით ის საკუთარ თავს წარმოაჩენს, როგორც სამართლიან და ღვთისმოსავ მმართველს, რომელიც ხალხის კეთილდღეობაზე ზრუნავს.

პროლოგი არის ხამურაბის მიერ შექმნილი პოლიტიკური და რელიგიური მანიფესტი, რომელიც განადიდებს მის ღვთაებრივ წარმომავლობას, მის მიღწევებს და იმ სამართლიანობას, რომლის დამკვიდრებასაც ის თავისი კანონებით ცდილობდა.

ბ) კანონები მოიცავს შემდეგ თემებს:

სასამართლო და პროცედურული სამართალი: ეს ნაწილი მოიცავს კანონებს, რომლებიც არეგულირებს სასამართლო პროცესებს, მტკიცებულებებს, ცრუ ჩვენებას, მოსამართლის პასუხისმგებლობას და სხვა სამართლებრივ პროცედურებს.

• ცრუ ბრალდება და ცილისწამება: 1, 2, 3, 4, 11, 127.
• სასამართლო გადაწყვეტილებები და მოსამართლის პასუხისმგებლობა: 5, 12, 13.
• მტკიცებულებების წარდგენა: 9, 10.

ქონებრივი დანაშაული: ამ ჯგუფში მოცემულია კანონები, რომლებიც ეხება ქურდობას, ძარცვას და ქონების უკანონო მითვისებას.

• ქურდობა და ძარცვა: 6, 7, 8, 21, 22, 23, 24, 25.
• ქონების უკანონო შესყიდვა: 10, 101, 102.
• ზარალის ანაზღაურება: 23, 24, 25, 236, 237, 238, 245, 246, 247, 248, 252.

სამხედრო და საჯარო სამსახური: აქ თავმოყრილია კანონები, რომლებიც ეხება სამეფო ჯარისკაცების (რედუ, ბაირუ) და ოფიცრების (დექუ, ლუფუთუ) მოვალეობებსა და ქონებრივ უფლებებს.

• სამხედრო ვალდებულება და ბეგარა: 26, 27, 28, 29, 30, 31, 33.
• სამხედრო ტყვეობა და გამოსასყიდი: 32.
• ოფიცრების დანაშაული: 34.
• ქონებრივი გარიგებები: 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41.

სოფლის მეურნეობა და მიწის იჯარა: ამ ჯგუფში მოცემულია კანონები, რომლებიც არეგულირებს მიწის დამუშავებას, იჯარას, სარწყავ სისტემებს და მოსავლის გაყოფას.

• მიწის დამუშავება და მოვლა: 42, 43, 44, 45, 46, 47.
• სესხი და მოსავალი: 48, 49, 50, 51, 52, 66.
• სარწყავი არხები და პასუხისმგებლობა: 53, 54, 55, 56.
• ბაღების გაშენება და მოვლა: 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65.
• სასოფლო-სამეურნეო იარაღების ქურდობა: 259, 260.

ოჯახური და ქონებრივი სამართალი: ეს კანონები ეხება ქორწინებას, განქორწინებას, მემკვიდრეობას, ოჯახურ ქონებას და ქალის უფლებებს.

• ქორწინება და ოჯახური ქონება: 128, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 159, 160, 161.
• ღალატი და სექსუალური დანაშაული: 129, 130, 131, 132, 133ა, 133ბ, 134, 135, 136, 153, 154, 155, 156, 157, 158.
• განქორწინება: 137, 138, 139, 140, 141, 142, 143.
• მემკვიდრეობა: 162, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 169, 171, 172, 173, 174, 175, 176ა, 176ბ, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184.
• შვილად აყვანა და აღზრდა: 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193.
• ძიძის პასუხისმგებლობა: 194.

ფიზიკური დაზიანება და შურისძიება: ამ ჯგუფში მოცემულია კანონები, რომლებიც ეხება სხეულის დაზიანებას, სასჯელს და კომპენსაციას.

• სხეულის დაზიანება: 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205.
• გაუაზრებელი დანაშაული: 206, 207, 208.
• ქალის ცემა და ორსულობის შეწყვეტა: 209, 210, 211, 212, 213, 214.

სამედიცინო და პროფესიული მომსახურება: მოიცავს ექიმების, მშენებლების, მენავეების და სხვა პროფესიონალების პასუხისმგებლობებს.

• ექიმების და ვეტერინარების პასუხისმგებლობა: 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 222, 223, 224, 225.
• მშენებლების პასუხისმგებლობა: 228, 229, 230, 231, 232, 233.
• მენავეების პასუხისმგებლობა: 234, 235, 236, 237, 238, 240.

შრომითი ურთიერთობები და ხელოსნები: აქ თავმოყრილია კანონები, რომლებიც არეგულირებს მუშების, მწყემსების და სხვადასხვა ხელოსნების დაქირავების პირობებს, გასამრჯელოსა და პასუხისმგებლობას.

• დაქირავებული მუშები და ხელოსნები: 273, 274.
• მწყემსების პასუხისმგებლობა: 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267.
• სასოფლო-სამეურნეო იარაღების ქირაობა: 268, 269, 270, 271, 272.
• ნავის დაქირავება: 275, 276, 277.

მონები: ეს კანონები მოიცავს მონების ყიდვა-გაყიდვას, მათი იდენტიფიკაციას და სამართლებრივ სტატუსს.

• მონების ყიდვა-გაყიდვა: 278, 279, 280, 281.
• მონების იდენტიფიკაცია და სასჯელი: 226, 227, 282.
• მონების გატაცება და დამალვა: 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20.

ვაჭრობა და ფინანსები: ეს კანონები განიხილავს ფინანსურ ოპერაციებს, სესხებს, პროცენტებსა და ვაჭრობას.

• სესხები და პროცენტები: 103, 104, 105, 106, 107.
• ვაჭრებს შორის ურთიერთობა: 100, 103, 104, 105, 106, 107.
• გირავნობა და ქონების მითვისება: 108, 109, 110, 111, 112, 113.
• ვალის დაფარვა: 114, 115, 116, 117, 118, 119.
• ქონების შესანახად მიბარება: 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126.

ცხოველები: ეს ჯგუფი მოიცავს კანონებს, რომლებიც ეხება პირუტყვის ქირაობას, მოვლას და მათ მიერ მიყენებულ ზარალს.

• ცხოველების ქირაობა: 241, 242/243, 244, 245, 246, 247, 248, 249.
• ცხოველებისგან მიყენებული ზიანი: 250, 251, 252.

გ) ეპილოგი ემსახურება რამდენიმე მნიშვნელოვან მიზანს:

მიღწევების შეჯამება და თვითქება: ხამურაბი ხაზს უსვამს, რომ მან თავისი მმართველობის პერიოდში ქვეყანას წესრიგი, მშვიდობა და კეთილდღეობა მოუტანა. ის თავს წარმოაჩენს, როგორც იდეალურ მმართველს, რომელიც ღმერთების რჩეულია და მათ მიერ ბოძებული სიბრძნითა და ძალით მართავს. ის განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს სუსტების – ობლებისა და ქვრივების – დაცვას, რაც მისი სამართლიანობის მთავარ დასტურად მიაჩნია.

კანონების დანიშნულების განმარტება: ეპილოგი ნათლად აცხადებს, რომ კანონთა კრებული საჯარო ჩვენებისთვისაა შექმნილი. ნებისმიერ შევიწროებულ ადამიანს შეუძლია მივიდეს სტელასთან, წაიკითხოს იგი, იპოვოს სამართალი და გული დაიმშვიდოს. ეს მოწმობს, რომ კანონები არა მხოლოდ მმართველების, არამედ ჩვეულებრივი მოქალაქეების საკეთილდღეოდაც არსებობდა.

მომავალი მმართველებისადმი მიმართვა: ხამურაბი მომავალ მეფეებს მოუწოდებს, დაიცვან და არ შეცვალონ მის მიერ დადგენილი კანონები. ის ჰპირდება მათ კურთხევასა და წარმატებას, თუ მის ნებას გაითვალისწინებენ.

საშინელი წყევლა-კრულვა: ეს ყველაზე მკაფიო ნაწილია ეპილოგისა. ხამურაბი დეტალურად აღწერს საშინელ წყევლებს, რომლებიც სხვადასხვა ღვთაებისგან (ანუ, ენლილი, შამაში, იშთარი და სხვ.) ეწევათ მათ, ვინც მის კანონებს დაამახინჯებს ან მის ძეგლს შეურაცხყოფს. წყევლა მოიცავს მეფობის დაკარგვას, სიღარიბეს, შიმშილს, ავადმყოფობას, არეულობას და სამეფოს სრულ განადგურებას. ეს მიზნად ისახავს კანონების ხელშეუხებლობის უზრუნველყოფას და ხამურაბის მემკვიდრეობის დაცვას.

ეპილოგი აჯამებს მის მიღწევებს, აძლიერებს კანონების ღვთაებრივ ლეგიტიმურობას და იცავს მათ მომავალი ცვლილებებისგან.

საძიებო სიტყვები: ასირიოლოგია,  მესოპოტამია, ბაბილონი, კანონები, ხამურაბი.