ლიფით-იშთარის კანონები

Resumen

სტატიაში წარმოდგენლია ლიფით-იშთარის კანონთა ქართული თარგმანი, რომელიც აქამდე სრულად ქართულ ენაზე არ შესრულებულა. ლიფით-იშთარი (ქ.წ. 1934-1924 წწ.) იყო მეხუთე მმართველი ისინის პირველი დინასტიისა, რომელიც  ურის მესამე დინასტიის დაშლის შემდეგ დაარსდა. დინასტიის წევრები მართავდნენ ისინის ქალაქს და ფლობდნენ სამხედრო და პოლიტიკურ ძალაუფლებას ქვემო მესოპოტამიის ქალაქებზე. მიუხედავად იმისა, რომ რეგიონში პოლიტიკური და სამხედრო დომინირება ლიფით-იშთარის მეფობის დასრულების შემდეგ მალევე სამხრეთით მდებარე ლარსაში გადავიდა, ისინი მაინც მნიშვნელოვან კულტურულ და სტრატეგიულ ცენტრად დარჩა.

ლიფით-იშთარი იყო იშმე-დაგანის მემკვიდრე და შემდეგ ურ-ნინურთამ ჩაანაცვლა. მისი მმართველობის დროინდელი ზოგიერთი დოკუმენტი და სამეფო წარწერა შემორჩენილია, თუმცა ლიფით-იშთარი ძირითადად ცნობილია შუმერულ ენაზე დაწერილი ჰიმნებით, რომლებიც მის პატივსაცემად იყო შექმნილი და ასევე მისი სახელით დაწერილი სამართლებრივი კოდექსით, რომელიც ხამურაბის ცნობილ კანონთა კრებულზე დაახლოებით 100 წლით ადრეა შექმნილი.

ლიფით-იშთარის მმართველობის ანალები იუწყება, რომ მან ამორეველებს სძლია,  აღადგინა მშვიდობა და სამართლებრივი სისტემა დამყარა – შექმნა კანონები. დიორიტის სტელა, რომელზედაც იყო კანონები ამოტვიფრული, აღმართული იყო ნიფურში. ამ სტელის ორი ნაწილი დღემდეა შემორჩენილი. ლიფით-იშთარის კანონები სტრუქტურით ჰგავს ჩვენამდე მოღწეულ ყველაზე ძველ სამართლის კოდექსს – ურნამუს კანონებს. ლიფით-იშთარის კანონები შედგება სამი ნაწილისაგან:

ა. პროლოგი;

ბ. მთავარი ნაწილი, რომელიც შეიცავს სამოქალაქო და სისხლის სამართლის კანონებს;

გ. ეპილოგი.

ა. პროლოგი: პროლოგი ლეგიტიმაციას ანიჭებს კოდექსის სამართლებრივ შინაარსს. ლიფით-იშთარის მმართველობის ლეგიტიმაციის დემონსტრირებასთან ერთად აღწერილია მისი მიღწევები სამართლიანობის დამყარების კუთხით. უფრო კონკრეტულად, პროლოგი გადმოსცემს შემდეგ საკვანძო იდეებს:

• ღვთაებრივი მანდატი: პროლოგი იწყება იმის ხაზგასმით, რომ ლიფით-იშთარი მმართველად დანიშნეს უზენაესმა ღმერთებმა – ანუმ და ენლილმა. ეს ხაზს უსვამს მის ლეგიტიმურობას და იმას, რომ მისი მმართველობა ღვთიური ნებით ხორციელდება.
• მმართველობის მიზანი: ღმერთების მიერ ლიფით-იშთარის დანიშვნის მიზანია ქვეყანაში სამართლიანობის დამყარება, საჩივრების აღმოფხვრა, მტრობისა და ძალადობის აღკვეთა, ასევე შუმერისა და აქადის კეთილდღეობის უზრუნველყოფა. ეს წარმოაჩენს ლიფით-იშთარს, როგორც სამართლიან და მზრუნველ მმართველს.
• ლიფით-იშთარის დამსახურებები: ტექსტი აღწერს ლიფით-იშთარის ტიტულებს და მის კავშირს სხვადასხვა მნიშვნელოვან ქალაქთან, რაც ხაზს უსვამს მის ძალაუფლებასა და გავლენას რეგიონზე.
• სამართლიანობის დამყარება: ლიფით-იშთარი აცხადებს, რომ ღმერთ ენლილის სიტყვით მან დაამყარა სამართლიანობა შუმერისა და აქადის მიწებზე. ეს არის ცენტრალური თემა, რომელსაც მთელი პროლოგი ემსახურება.
• ჩაგრულთა განთავისუფლება და წესრიგის აღდგენა: კონკრეტული მაგალითის სახით მოყვანილია, თუ როგორ გაათავისუფლა ლიფით-იშთარმა სხვადასხვა ქალაქისა და რეგიონის ჩაგრული მოსახლეობა და აღადგინა წესრიგი. ეს კონკრეტული ქმედება ამყარებს მის რეპუტაციას, როგორც სამართლიანობის აღმდგენელისას.
• ოჯახური ვალდებულებების დაწესება: პროლოგის ბოლო ნაწილში საუბარია ლიფით-იშთარის მიერ დაწესებულ ვალდებულებებზე ოჯახის წევრებს შორის და ასევე გარკვეული სამსახურებრივი ვალდებულებების დაწესებაზე სხვადასხვა სოციალური ჯგუფისთვის. ეს მიუთითებს მის მცდელობაზე, მოაწესრიგოს არა მხოლოდ სამართლებრივი, არამედ სოციალური ურთიერთობებიც.

ბ. ძირითადი ნაწილი: ძირითადი ნაწილი თითქმის ორმოცდაათამდე სამართლებრივ დებულებას მოიცავს, რომლებიც ეხება სამოქალაქო და სისხლის სამართლს. კერძოდ კანონები ეხება: ნავებს, სოფლის მეურნეობას, გაქცეულ მონებს, ცრუ ჩვენებას, შეგირდობას, ქორწინებასა და მეკვიდრეობის საკითხებს, მუცლის მოშლას, სქესობრივ ურთიერთობებს, ასევე დაქირავებულ ხარებს. ლიფით-იშთარის კანონების შემორჩენილ ნაწილში, სიკვდილით დასჯის ერთადერთი კონკრეტული შემთხვევის გარდა (e. (P rev. iii' 7'-8')), სასჯელის ძირითადი ფორმაა ჯარიმა ვერცხლით ან მარცვლეულით. აშკარად ჩანს, რომ სხვადასხვა დანაშაულისთვის (ქონების დაზიანება, ქურდობა, ფიზიკური დაზიანება, ცილისწამება) სასჯელის სახით განსაზღვრულია გარკვეული ოდენობის ვერცხლის ან მარცვლეულის გადახდა დაზარალებულის სასარგებლოდ. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ იმ პერიოდში მატერიალური კომპენსაცია მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა სამართლებრივ პასუხისმგებლობაში. კანონები შეიძლება ასე დაიყოს:

სამოქალაქო სამართალი:

• ქონებრივი ურთიერთობები: a, 5, 7, 8, 11;
• მემკვიდრეობითი სამართალი: b, c, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 31, 32;
• საოჯახო სამართალი: 21, 28, 29, 30;
• ვალდებულებითი სამართალი: 34, 35, 36, 37
• სხვა სამოქალაქო საკითხები: 12, 13, 14, 15, 16, 18, 20b, 20c.

სისხლის სამართალი:

• სხეულის დაზიანება და ნაყოფის მოშლა (d, f).
• მკვლელობა (e).
• ქურდობა (9).
• სხვისი ქონების განადგურება (10).
• ცრუ ბრალდება (17).
• ცილისწამება სექსუალურ საკითხზე (33).

გ. ეპილოგი: ეპილოგის შემორჩენილი ნაწილები განმარტავს, რომ ლიფით-იშთარმა აღასრულა ღვთაებრივი ბრძანება და სამართლიანობა მოიტანა თავის ქვეყანაში. ეს ნაწილი წარმოადგენს ლიფით-იშთარის მცდელობას, უზრუნველყოს მისი კანონების მარადიულობა და ავტორიტეტი. ის იყენებს როგორც დადებით (კურთხევა), ასევე უარყოფით (წყევლა) სანქციებს, რათა შეაკავოს ნებისმიერი პოტენციური ხელყოფა მისი სამართლებრივი მემკვიდრეობის მიმართ და ხაზი გაუსვას მის მიერ დამყარებული სამართლიანობის მნიშვნელობას. ეპილოგი გადმოსცემს შემდეგ საკვანძო იდეებს:

• ღვთაებრივი ავტორიტეტი და სამართლიანობა: ლიფით-იშთარი კვლავ ხაზს უსვამს, რომ მისი სამართლებრივი საქმიანობა ღვთაებრივი ნებით ხორციელდება, ამჯერად ღმერთ უთუს მითითებით. ის აცხადებს, რომ დააწესა სამართლიანი სასამართლო წარმოება და აღმოფხვრა მტრობა, ძალადობა, ტირილი, გოდება, სამართლიანობის მოთხოვნა და საჩივრები. ეს კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს მის როლს, როგორც სამართლიანობის დამყარებელისას.
• კანონების სტელის აღმართვა და მისი მნიშვნელობა: ლიფით-იშთარი აცხადებს, რომ მის მიერ შუმერისა და აქადის მიწებზე სამართლიანობის დამყარების შემდეგ, მან აღმართა ეს სტელა (რომელზეც მისი კანონები იყო ამოკვეთილი). ეს სტელა სიმბოლოა მისი სამართლიანი მმართველობისა და კანონებისა.
• კურთხევა პატივისმცემელთათვის: ტექსტი შეიცავს კურთხევას იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც პატივს მიაგებენ სტელას, არ დააზიანებენ მის ნამუშევარს, არ წაშლიან მის წარწერას და არ მიაწერენ მას საკუთარ სახელს. მათთვის სასურველი მომავალია ნაწინასწარმეტყველები, მათ შორის ხანგრძლივი სიცოცხლე, კეთილდღეობა და ღმერთ ენლილის კეთილგანწყობა.
• წყევლა დამრღვევთათვის: ტექსტის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთმობა მკაცრ წყევლას იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც რაიმე ზიანს მიაყენებენ სტელას, დააზიანებენ მის ნამუშევარს, შეიჭრებიან საგანძურში, შეცვლიან მის კვარცხლბეკს, წაშლიან წარწერას და დააწერენ საკუთარ სახელს, ან აიძულებენ სხვას ეს გააკეთოს. მათთვის საშინელი სასჯელია ნაწინასწარმეტყველები, მათ შორის სრული განადგურება და ღვთაებრივი რისხვა.
• დამატებითი წყევლები: ტექსტის ბოლო ნაწილებში მოცემულია კიდევ უფრო დეტალური და მძიმე წყევლები კონკრეტული ღვთაებების მოხმობით. ეს კიდევ უფრო აძლიერებს კანონების დაუმორჩილებლობის საშინელ შედეგებს.

საძიებო სიტყვები: ასირიოლოგია;  მესოპოტამია; შუმერული ენა; ლიფით-იშთარი; კანონები.