ეთნოგრაფიული ლანდშაფტის კონსტრუქცია სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში: ზემო აჭარა პრასკოვია უვაროვას მოგზაურობის ჩანაწერებში, XIX საუკუნის დასასრული
Resumen
ნაშრომი მიზნად ისახავს სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს, კერძოდ ზემო აჭარის, ეთნოგრაფიული ლანდშაფტის კონსტრუქციის მექანიზმების ანალიზს პრასკოვია სერგეევნა უვაროვას XIX საუკუნის ბოლოსდროინდელი მოგზაურობის ჩანაწერების საფუძველზე. კვლევა ეფუძნება იმ თეორიულ მიდგომას, რომლის მიხედვითაც სივრცე არ განიხილება მხოლოდ გეოგრაფიულ მოცემულობად, არამედ წარმოადგენს სოციალურ, კულტურულ და ინტერპრეტაციულ კატეგორიას, რომელიც ყალიბდება ნარატივის, ენისა და აღქმის მეშვეობით. აღნიშნული პერსპექტივა საშუალებას იძლევა ზემო აჭარა გავიაზროთ როგორც არა მხოლოდ ისტორიული რეგიონი, არამედ როგორც ტექსტში კონსტრუირებული მრავალშრიანი ლანდშაფტი, სადაც ბუნებრივი გარემო, სოციალური პრაქტიკები და კულტურული ნიშნები ერთიან სისტემად არის წარმოდგენილი.
კვლევის ძირითადი ამოცანაა განისაზღვროს, თუ როგორ ფორმირდება სივრცის აღქმა მემუარულ-ეთნოგრაფიულ ტექსტში და რა როლს ასრულებს ავტორის სუბიექტური ხედვა ისტორიული რეალობის ინტერპრეტაციის პროცესში. ამ მიზნით გამოყენებულია დისკურსული ანალიზი, ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მეთოდი და წყაროთმცოდნეობითი კრიტიკა, რაც შესაძლებელს ხდის ტექსტის გააზრებას როგორც ემპირიული მონაცემების მატარებლად და ამავე დროს, როგორც ინტერპრეტაციულ კონსტრუქციად, რომელიც ასახავს კონკრეტული ეპოქის ინტელექტუალურ ჩარჩოებს.
უვაროვას ნარატივის დეტალური ანალიზი აჩვენებს, რომ ზემო აჭარა წარმოდგენილია არა მხოლოდ როგორც რთულად მისადგომი მთიანი სივრცე, არამედ როგორც ისტორიულად და კულტურულად კომპლექსური გარემო, სადაც ბუნებრივი პირობები განსაზღვრავს ეკონომიკურ საქმიანობას, სოციალურ ორგანიზაციასა და ყოველდღიურ პრაქტიკებს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა გზებისა და კომუნიკაციების სისტემას, საცხოვრებელ ტიპოლოგიას, სამეურნეო საქმიანობასა და არქეოლოგიურ სივრცეს, რომლებიც ტექსტში ერთიანდება და ქმნის ეთნოგრაფიული ლანდშაფტის სტრუქტურულ საფუძველს.
კვლევის შედეგები ცხადყოფს, რომ ეთნოგრაფიული ლანდშაფტი ტექსტში ფორმირდება ენობრივი და ნარატიული სტრატეგიების მეშვეობით. აღწერითი ენა აქ ფუნქციონირებს არა მხოლოდ ინფორმაციის გადმოცემის საშუალებად, არამედ როგორც მნიშვნელობის ფორმირების ინსტრუმენტი. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება შეფასებით ლექსიკას, რომელიც ქმნის სივრცის აღქმის ჩარჩოს და განსაზღვრავს მის ინტერპრეტაციას. ამ პროცესში ცენტრალური ადგილი უჭირავს „სხვა“-ს კონსტრუქციას, რომლის მეშვეობითაც ადგილობრივი მოსახლეობა წარმოდგენილია როგორც განსხვავებული სოციალური ერთობა, ხოლო სივრცე — როგორც კულტურულად სპეციფიკური გარემო.
ამავე დროს, ტექსტში მკაფიოდ იკვეთება ბუნებისა და ადამიანის ურთიერთობის წარმოდგენა, სადაც გარემო მოქმედებს როგორც ფორმირებადი ძალა. ადამიანი არ არის წარმოდგენილი გარემოსგან დამოუკიდებლად; იგი მასთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული და მისი სოციალური და ეკონომიკური ქცევა განისაზღვრება ბუნებრივი პირობებით. აღნიშნული მიდგომა ქმნის ერთიან მოდელს, სადაც ბუნებრივი და სოციალური ფაქტორები ერთმანეთთან არის გადაჯაჭვული და განსაზღვრავს სივრცის მთლიან სურათს.
კვლევა ასევე ავლენს იმპერიული ხედვის გავლენას ტექსტზე, რომელიც განსაზღვრავს სივრცის კლასიფიკაციასა და შეფასებას. კავკასია, მათ შორის ზემო აჭარა, წარმოდგენილია როგორც კვლევის, აღწერისა და ცოდნის წარმოების სივრცე, სადაც ადგილობრივი რეალობა ინტეგრირდება უფრო ფართო ინტელექტუალურ სისტემაში. ამ კონტექსტში უვაროვას ნარატივი არ არის მხოლოდ აღწერითი ტექსტი; იგი წარმოადგენს სივრცის ინტერპრეტაციას, რომელიც ფორმირდება ეპოქის პოლიტიკური და კულტურული ჩარჩოების ფარგლებში.
ნაშრომი ასკვნის, რომ უვაროვას ტექსტი ერთდროულად წარმოადგენს მნიშვნელოვან ისტორიულ წყაროს და ინტერპრეტაციულ ნარატივს, რომლის მეშვეობითაც ზემო აჭარა კონსტრუირდება როგორც პერიფერიული, კულტურულად მრავალფეროვანი და ისტორიულად მრავალშრიანი სივრცე. ამგვარი ორმაგი ბუნება განსაზღვრავს ტექსტის კვლევით მნიშვნელობას და საჭიროებს მის კრიტიკულ ანალიზს, რომელიც ითვალისწინებს როგორც ფაქტობრივ მონაცემებს, ისე მათი ინტერპრეტაციის პირობებს.
საბოლოოდ, კვლევა აჩვენებს, რომ ეთნოგრაფიული ლანდშაფტი არ არის მხოლოდ რეალობის ასახვა; იგი წარმოადგენს ცოდნის ფორმირების პროცესს, რომლის მეშვეობითაც სივრცე იძენს მნიშვნელობას და ხდება ისტორიულ-კულტურული ანალიზის საგანი. აღნიშნული მიდგომა ხელს უწყობს კავკასიის რეგიონული კვლევების გაღრმავებას და ეთნოგრაფიული ლანდშაფტის კონცეფციის ინტეგრაციას თანამედროვე ჰუმანიტარულ თეორიებში.
საკვანძო სიტყვები. ეთნოგრაფიული ლანდშაფტი; ზემო აჭარა; სამხრეთ-დასავლეთი საქართველო; პრასკოვია უვაროვა; სამოგზაურო ტექსტი; დისკურსული ანალიზი; კულტურული მეხსიერება; კავკასიის კვლევები.
