ფრონეს ხეობის ისტორიიდან (მდებარეობა, სახელწოდება, შენაკადები, სოფლები)

Resumen

წინამდებარე ნაშრომი იკვლევს აღმოსავლეთ საქართველოს შიდა ქართლის რეგიონში მდებარე ფრონეს მდინარეთა სისტემის ისტორიულ, გეოგრაფიულ და სოციალურ-პოლიტიკურ მნიშვნელობას. სახელწოდება „ფრონე“ აღნიშნავს მდინარეთა ერთობლიობას, რომლებიც სათავეს იღებენ ლიხის ქედის აღმოსავლეთ ფერდობებიდან და ერთიანდებიან მტკვარში. მათ შორისაა აღმოსავლეთ ფრონე (დვანის წყალი), დასავლეთ ფრონე, შუა ფრონე (ფცის წყალი), ალისწყალი და სურამისწყალი. ეს მდინარეები უმნიშვნელოვანეს როლს ასრულებდნენ რეგიონის დასახლების სტრუქტურის, მეურნეობისა და ისტორიული მეხსიერების ფორმირებაში შუა საუკუნეებიდან თანამედროვეობამდე. აღმოსავლეთ ფრონე, ანუ დვანის წყალი, სათავეს იღებს 1705 მეტრის სიმაღლეზე, სიგრძით მოიცავს 41 კილომეტრს და აუზის ფართობი შეადგენს 231 კმ²-ს. მისი შენაკადები და მდინარისპირა მრავალი ისტორიული სოფელი აღწერილია ვახუშტი ბატონიშვილისა და სხვა წყაროებში. 1715 წლის რუისის ეპარქიის აღრიცხვის წიგნი და 1728 წლის თბილისის ოსმალური საგადასახადო აღწერა ავლენს ხეობის ადმინისტრაციულ-ფეოდალურ სტრუქტურას, რომელიც მოიცავდა სამეფო, საეკლესიო და თავადურ სამფლობელოებს. დასავლეთ და შუა ფრონეს მდინარეები, რომლებიც საბოლოოდ ფცის მდინარეს ქმნიან, ანაყოფიერებდნენ ნოყიერ მიწებს, რაც ხელს უწყობდა მევენახეობის, მებაღეობისა და მარცვლეულის წარმოებას. მათი ხეობები ქმნიდნენ დასახლების მჭიდრო ქსელს, რომელთა უმეტესობა ფიქსირდება ისტორიულ დოკუმენტებში და ემთხვევა XIX–XX საუკუნეების ეთნოგრაფიულ ცნობებს. ალის ფრონე (ალისწყალი) და სურამის ფრონე (სურამისწყალი) ასევე წარმოადგენდნენ ისტორიულად მნიშვნელოვან შენაკადებს. ალისწყალი, რომლის შენაკადებია ულუმბა და ჭერათხევი, გადიოდა სოფლებზე, რომლებიც დოკუმენტირებულია XV საუკუნის საეკლესიო შეწირულობის აქტებში. სურამისწყალი, 42 კილომეტრი სიგრძით, მიედინებოდა დასახლებებში, რომლებიც დაკავშირებული იყვნენ თავადურ ოჯახებთან და მონასტრულ მამულებთან, როგორც ეს ჩანს ქართულ და ოსმალურ წყაროებში. ნაშრომი ასევე იკვლევს ტოპონიმის – „ფრონეს“ ეტიმოლოგიას. სავარაუდოდ, ის მომდინარეობს ძველი ქართული სიტყვისაგან ფრე (წყარო, ნაკადული) და სუფიქსისაგან -ონ, რომელიც სიუხვის აღმნიშვნელია. სხვა მკვლევრები მას აკავშირებენ სიტყვასთან ფონ – „მეჩხერი წყალი“. ეს ინტერპრეტაციები გამყარებულია ენობრივი მტკიცებულებებითა და ისტორიული გამოყენებით. მრავალფეროვანი წყაროების – შუა საუკუნეების ქრონიკების, საგადასახადო რეესტრების, საეკლესიო დოკუმენტებისა და თანამედროვე ეთნოგრაფიული კვლევების საფუძველზე, ნაშრომი აღადგენს ფრონეს ხეობების ტრანსფორმაციას საუკუნეთა განმავლობაში. კვლევა ასახავს ამ ხეობების სტრატეგიულ მნიშვნელობას, როგორც აგრარული და კულტურულ-ისტორიული ლანდშაფტების ცენტრებისა. დასასრულ, ფრონეს ხეობათა სისტემა გადამწყვეტ როლს ასრულებდა შიდა ქართლის ისტორიულ განვითარებაში. დეტალური გეოგრაფიული და დოკუმენტური ანალიზის მეშვეობით, ნაშრომი ინარჩუნებს მნიშვნელოვან ცოდნას რეგიონის წარსულის შესახებ და გვთავაზობს ახალ ხედვას ბუნებასა და საზოგადოებას შორის ურთიერთქმედების შესახებ საქართველოს ისტორიაში.

საკვანძო სიტყვები: შიდა ქართლი; ალის ფრონე; ფცის ფრონე; დვანის ფრონე; სურამის ფრონე.