დიფთონგების საკითხი აზერბაიჯანული ენის დასავლური ჯგუფის ყაზახურ დიალექტში
Resumen
სტატიაში განხილულია დიფთონგების საკითხი აზერბაიჯანული ენის დასავლური ჯგუფის ყაზახურ დიალექტში. დიფთონგი წარმოადგენს ორი განსხვავებული ხმოვნის შერწყმით წარმოქმნილ ერთიან ხმოვან ერთეულს, რომელიც ერთ მარცვალშია წარმოთქმული. დიფთონგები ფართოდ გვხვდება აზერბაიჯანული ენის სხვადასხვა დიალექტებში, თუმცა აზერბაიჯანულში დიფთონგების არსებობა მეცნიერებს შორის სხვადასხვა აზრს იწვევს.
სტატია აღწერს იმ პროცესებს, რომლებსაც დიფთონგის წარმოქმნა განაპირობებს და მისი ტიპების გამოკვლევას, ასევე განიხილება ემპირიული მონაცემები, რომლებიც მიღებულია ინტერვიუებისგან, სადაც მონაწილეობენ საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში მცხოვრები აზერბაიჯანული წარმომავლობის პირები. გამოყენებულია აღწერითი და შედარებითი კვლევის მეთოდები. აზერბაიჯანული ენის ყაზახურ დიალექტში დიფთონგების წარმოქმნის პროცესს უმთავრესად განაპირობებს [v] და [j] თანხმოვნების რედუცირება.
დიფთონგები აზერბაიჯანული ენის დასავლური ჯგუფის ყაზახურ დიალექტში კლასიფიცირებულია დაღმავალ და აღმავალ ტიპებად. დაღმავალი დიფთონგებისთვის დამახასიათებელია ის, რომ პირველი ხმოვანი ღია და მაღალი ტონისაა, ხოლო მეორე — დახურული და დაბალი ტონის, რაც მელოდიურ მოძრაობას ქმნის მაღლიდან დაბლისკენ. აღმავალი დიფთონგები კი პირიქით — იწყება დაბალი ტონის ხმოვნით და გადადის მაღალი ტონის ხმოვანზე, რაც ჟღერადობის კუთხით საპირისპირო მიმართულებით განვითარებულ მოძრაობას ქმნის. გარდა ამისა, სტატიაში განხილულია დიფთონგოიდების არსებობაც — ეს არის ისეთი რთული ხმოვნები, რომლებიც გარკვეული მახასიათებლებით წააგავს დიფთონგებს, თუმცა მათი არტიკულაცია არ არის თანმიმდევრული და სწრაფი, როგორც კლასიკური დიფთონგების შემთხვევაში. ისინი წარმოადგენენ გარდამავალ ფორმას ერთხმოვან და დიფთონგურ სტრუქტურებს შორის.
ამგვარად, სტატიაში ხდება აზერბაიჯანული ენის ყაზახური დიალექტის დიფთონგების სისტემის დეტალური ანალიზი, რაც მხარს უჭერს დიფთონგების არსებობას დიალექტურ მეტყველებაში.
საკვანძო სიტყვები: აზერბაიჯანული ენის დასავლური დიალექტი, ხმოვნები, დაღმავალი და აღმავალი ხმოვნები, დიფთონგოიდები, ფონეტიკური პროცესები.
